کتاب آموزش زنبور عسل گام به گام
ه
عسـل هـمواره به عنوان غـذايي سالم و طبيعي مورد استفاده ي انسان بوده و مشـهور است كه خداوند فقط دو ماده را صرفاً به عنوان غذا آفريده كه يكي شير و ديگري عسل مي باشد . صرف نظر از جنبه ي غذايي برخي فرآورده هاي زنبورعسل ، عسل گسترده ترين و پرمصرف ترين داروي طب سنتي ايران بوده ، و تنها داروي مادي مورد اشاره در قرآن مجيد است .
همچنين امروزه مشخص شده كه تمام هفت فرآورده ي زنبورعسل شامل عسل ، عسلك ، گرده ي گل ، ژله ي رويال ، موم ، بره موم و زهر به لحاظ بهداشتي و دارويي داراي اهميت فراوان مي باشند .
زنبورعسل تنها دامي است كه جهت تغذيه ي خود از اندام هاي گياهي يا جانوري استفاده نمي كند و به عبارتي مي تواند از هيچ ، با ارزش ترين مححول كشاورزي و دامي را به وجود آورد . از طرفي نه تنها هيچ گونه زياني به مراتع و محصولات كشاورزي وارد نمي كند ؛ بلكه مي تواند منشأ اثرات و بركات فراواني نيز باشد و دهها برابر قيمت عسل توليدي ، از طريق گرده افشاني گياهان به انسان و محيط زيست او سود برساند .
حرفه ي زنبورداري نيز از خصوصياتي مشابه خود زنبورعسل برخوردار است ؛ با كمترين امكانات و سرمايه ، بهترين شغل توليدي ايجاد و با ارزش ترين محصول توليد مي گردد . زنبوردار همواره در بطن طبيعت است و از طرفي به دليل ارتباط مستمر با محصولات زنبورعسل ، به ويژه عسل و زهر آن ، از سالم ترين افراد جامعه محسوب مي گردد .
كتاب حاضر حاوي نكاتي اجمالي جهت آشنايي با زيست شناسي زنبورعسل و نحوه ي پرورش و رفتار با آن است .و شامل 7 فصل مي باشد كه مشتمل بر حداقل اطلاعات لازم براي راه اندازي يك زنبورستان كوچك و شروع زنبورداري است.تصاوير مربوط به كتاب در يك CD جمع آوري و همراه كتاب در دسترس مخاطبان قرار مي گيرد .لازم به ذكر است كه سعي شده مجموعه ي مطالب ارائه شده در اين كتاب علاوه بر رعايت اختصار، جامع و كافي نيز باشد ، به طوري كه براي مبتديان و حتي زنبورداران حرفه اي و مخاطبين در سطوح مختلف تحصيلات مورد استفاده قرار بگيرد .
مؤلفان از كليه ي مخاطبان محترم تقاضا مي كنند كه نقطه نظرات و راهنمايي هاي سازنده خود را به نشاني : مشهد- خيابان احمد آباد انتهاي خيابان پرستار- شماره 51 ( مركز تحقيقات گيتي پژوهش ) تلفن 8 - 8449067 - 0511 ارسال نمايند .
تاریخچه
از 150 ميليون سال پیش زنبور عسل دراین كره ی خاکی وجود داشته و مشغول فعاليت بوده است.نشانه های فسیلی بسیاری از زنبور عسل کشف شده که معروف ترین آن ها سنگواره ا ی است که حدود 40 میلیون سال قدمت دارد ؛ و نقاشی روی دیواره ی غار«بيكروپ» که متعلق به 12000 سال پیش است.
نشانه های به دست آمده مشخص می کند که زنبور عسل قبل از انسان آفریده شده است . این قدمت موجب سازگاری زنبور عسل با شرایط محیطی شده و تحمّل تغييرات را در آن ممکن ساخته و وی را با زندگی اجتماعی وفق داده است ؛ به طوری که زنبور دور از کلونی ، توانايي هيچ گونه فعّاليتی را ندارد و بيش از چند روز زنده نمی ماند .
پیدایش زنبور عسل را در نواحی گرمسیری و نیمه گرمسیری آفریقا می دانند، اما امروزه در تمامی مناطق ،به جز نواحی قطبی می توان آن را يافت.تمدن های باستان از هزاران سال پیش به زنبورداری مشغول بوده اند . قدیمی ترین نشانه های موجود ، تصاویر و سنگ نوشته های یافت شده در مصر است . این نشانه ها حکایت از این دارد که زنبورداری حداقل 4 هزار سال قبل به وسیله ی کندوهای کوزه ای در آنجا رواج داشته و حدس زده می شود که بازده ی آن ها 25 در صد کندوهای فعلی بوده است .
چنین نشانه هایی در آثار به دست آمده از یونان ، ایران و هند نیزدیده می شود . با شروع رنسانس، صنعت زنبور داری هم پیشرفت کرد : در قرن نوزده زنبورداری مدرن به وجود آمد وتقريباً شکل فعلی را به خود گرفت. در سال 1851.م« لورنز لورایین لانگستروت» با کشف فاصله ی بین قاب ها ـ که آن را فضای زنبور نامیده اند ـ اولین کندوی صنعتی را ساخت. کندوهای فعلی هم که شامل ده قاب می باشند ، از مدل کندوهای لانگستروت هستند .
اولین نشانه ی زنبور عسل در ایران در استان لرستان کشف شد : کشف يک کارد مفرغی با تصويری از زنبور عسل بر روی آن که به 1200 سال پیش ازميلاد باز می گردد . نشانه های بعدی از استان های شمالی و اصفهان به دست آمده است.در کتاب تاریخ اجتماعی ایران آمده که در دوره ی هخامنشیان زنبور داري در ایران وجود داشته و از عسل به عنوان شیرین کننده استفاده می کرده اند .
تا قبل از سال 1345.ش اکثر کندوهای کشور سنتی بوده اند؛ ولی از این سال به بعد با ورود کلونی های صنعتی و کندوهای مدرن و نيز ورود ملکه های اصلاح شده از خارج ، زنبورداری سنتی به تدریج به سمت زنبورداری صنعتی پيش رفت.گونه ی زنبور عسل بومي ایران غالباً «آپيس مليفرا» است.
اما دو گونه ی« هندي»و« زنبور عسل كوچك »هم در شمال شرق و جنوب كشور وجود دارند .
در حال حاضر زنبورداری در تمام استان های کشور رواج داشته و 90 درصد آن با کندوهای مدرن می باشد .تقریباً بیش از 50 هزار زنبوردار و حدود 2 میلیون و چهارصد هزار کلونی زنبور عسـل و عده ای در بخش های جانبی مانند فرآوری ، بسته بندی و فروش عسل مشغول فعالیت می باشند .
متأسفانه ، صنعت زنبورداری یکی از محروم ترین و عقب افتاده ترین بخش های کشاورزی کشور است و علی رغم بسیاری از کشورهای صنعتی از درآمد حاصله از گرده افشانی محصولات کشاورزی بی نصیب مانده است . محصول نهایی این صنعت حدود بیش از 20 هزار تن عسل است و تولید سایر فرآورده های زنبور عسل رونق چندانی ندارد .
اهمیت زنبور عسل
زنبور عسل در زندگي بشر امروزي به ويژه ايرانيان از جهات مختلف اهميت دارد:
الف- در کشاورزی:
هر یک از زنبورهایی که به دنبال شهد می روند ، به طور معمول از گل یک گیاه به سایر گل ها از همان گونه ی گیاه پرواز می کنند. این رفتار خاص که وفاداری به گل(flower fidelity) نامیده می شود،زنبور عسل را در ردیف گرده افشان های تک گلی قرار می دهد. علاوه بر این ، امروزه با افزایش کاربرد سموم دفع آفات نباتی و تغییرات شدید محيطی به دست انسان ، شاهد از بین رفتن تعداد زیادی از گرده افشان های طبیعی گیاهان هستیم؛ اما زنبور عسل به دليل قابلیت کنترل و جابه جایی، در این شرایط نیز به صورت انبوه ، تکثیر می شود و فعّالیت می کند و به راحتی می تواند خلأ ناشی از نابودی سایرگرده افشان های طبیعی را جبران نماید ؛ بنا براين در کشاورزی مدرن سه ویژگی زنبور عسل ـ یعنی زندگی اجتماعی، رفتار تک گلی و قابلیت تکثیر و کنترل ـ اهمیّت فوق العاده ای در گرده افشانی محصولات مختلف دارد؛به طوری که طی برآوردی ارزش گرده افشانی زنبور عسل در بهبود کمّی و کیفی يک صد وسی و يک نوع محصول کشاورزی آمریکا در یک سال بالغ بر 3/9 میلیارد دلار تخمین زده شده است .
اخیراً با مشاهده ی نتايج تحقیقی در انگلستان ، این ارزشدر مورد سی و دو محصول کشاورزی 8/137 ميلیون پوند ارزیابی شده است. درک اين ويژگی و اهمّيت آن موجب شده که امروزه در بسیاری از کشور ها زنبوردارها کندوهای خود را برای گرده افشانی محصولات به باغ داران و کشاورزان اجاره دهند و حدود چهل درصد درآمد خود را از این راه به دست آورند . در ایالات متحده ی آمریکا این رقم به 7/40 تا 9/50 میلیون دلار می رسد (در ایران این روند جهت عکس دارد و زنبوردارها مجبورند مقداری از درآمد خود را به عنوان اجاره به کشاورزان بپردازند) .
به طور کلی ، محققان، ارزش گرده افشاني زنبور عسل را بین 10 تا 142 برابر ارزش عسل تولیدی براورد نموده اند . این ارزش در ایران برای سال 1373.ش معادل 8227 میلیارد ریال تخمین زده شده است و این در حالی است که به عنوان مقایسه ، طبق آمار رسمی کشور، ارزش کلّ تولیدات صنعت مرغ داری کشور برای سال 1374.ش حدود 2400 میلیارد ریال برآورد گردیده است.
ب- به عنوان غذا و دارو:
زنبور عسل هفت محصول دارد كه عبارتند از: عسل ، عسلك ، گرده ، بره موم ، موم ، ژله ی رويال و زهر. تمامی اين فرآورده ها داراي ارزش غذایي و دارويي هستند ؛حتّی عسل و عسلك در طب قديم از پر مصرف ترين داروها بوده و در تمدن هاي باستاني معروف مانند مصر ، بين النهرين ،ايران ، يونان، هند و چين به خوبي شناخته شده بوده اند و در طب جديد نيز همانند طب سنتي در درمان زخم ها ، بيماري هاي گوارشي و چشمی،به کار می روند . گرده، يكي از بهترين مكمل هاي غذایي ودارویي است و در درمان آلرژي ها استفاده مي شود. بره موم دارويي است كه طيف وسيعي از اثرات درماني را در بر مي گيرد و خاصيّت آنتي بيوتيكي آن مشخصه ی اصلی اش محسوب می شود . موم در صنايع قديم و جديد ، به ويژه در صنايع دارويي كاربرد وسيعي دارد . ژله ی رويال نيز از فرآورده هاي جديد زنبور عسل است كه در حال حاضر به عنوان مكمل نيرو بخش وجزئی از ترکیب فرآورده های مواد زیبایی مورد توجه ي خاص است.در دهه هاي اخير، زهر زنبور عسل در درمان بيماري ها و التهاب های مفصلي کاربرد فراوان يافته است.
ج- نزد مسلمانان:
شانزدهمین سوره ی قرآن مجید ، زنبور عسل نام دارد و دو آیه ی آن سوره به مهم ترین نکات مربوط به زنبور عسل پرداخته است ؛ این نکات عبارتند از: ویژگی های خانه سازی،رفتاری ،تغذیه ای و بالاخره خواصّ محصولات زنبور عسل برای انسان . اين نکات را به طورمختصر توضیح می دهیم :
در طلیعه ی این دو آیه خداوند می فرماید: « و پروردگار تو به سوی زنبور عسل وحی فرستاد ....» وحی در لغت به معنی گفتگوی پنهاني و خطاب خصوصی است و براي انبیا و برخی انسان های پاک و نیز زنبور عسل به کار رفته است. این موضوع ، جایگاه زنبور عسل و توجه خاص کتاب آسمانی مسلمانان به این موجود پاک را نشان می دهد .
همچنین در آیه ی 68 اين سوره می فرماید:« از درون آنها (شکوفه ها و سپس عسل دان زنبور) ، شراب بسیار شیرینی به رنگ های مختلف بیرون می آید که شفا بخش آلام انسان ها ست ....»
گونه ها و نژادها
به طور کلی تاکنون چهار گونه زنبور عسل بدین شرح شناسایی شده است:
1 - زنبور عسل هندی ( Apis indica )
- زنبور عسل هندی : کوچک تر از زنبور عسل معمولی است و در هندوستان، چین و ژاپن وجود دارد و حجره های آن کوچک تر از زنبورهای معمولی است. محصول آن حدود نصف محصول زنبور عسل معمولی است و در مقابل تعدادی از بیماری های مهم مانند واروآ و .... مقاوم می باشد.
2 - زنبور عسل درشت ( Apis dorsata )
- زنبورهای درشت : بزرگ ترین نوع زنبور عسل است. فقط یک شان می سازد ودرداخل كندو نمي ماند ، يعني در فضاي باز يك شان منفرد مي سازد ، در هندوستان و چین زندگی می کند . این گونه نمی تواند هوای سرد زمستان را تحمل نماید .
3 - زنبور عسل کوچک ( Apis florea )
- زنبور کوچک : از همه ی زنبورها کوچک تراست و این گونه در جنوب ایران ، هندوستان و برخی مناطق جنوبی آسیا وجود دارد . مانند زنبور عسل درشت تك شان است و در د اخل كند و با قي نمي ما ند .
4 - زنبور عسل معمولی یا اروپایی (Apis mellifera )-زنبور عسل معمولی : گونه ای است که در همه ی مناطق، به جز مناطق قطبی زیاد شده و در بیشتر شهرها و روستاها برای تولید عسل در کندوها نگهداری می شود . این زنبور 25 نژاد دارد كه ازآن ميان پنج نژاد معروف ترند وعبارتند از:
1 - نژاد ایتالیایی یا زنبور زرد(Apis Mellifera Ligustica) : منشأ این نژاد ایتالیا است و رنگ آن زرد پررنگ است. رنگ موهای بدنش ، زرد است و در نرها مشخص تر می باشد . مصرف عسل این نژاد در زمستان بالا است و تمایل شدیدی به غارت از خود نشان می دهد ؛ در نتیجه ي اين خصو صيت ، ميزان محصول مورد انتظار و نيز محصول مقاومتش نسبت به بیماری ها کاهش می یابد . از محاسن اين زنبور توليد بچه کندو و بره موم کمتر ، رشد سریع در بهار و عسل آوری خوب آن است.
2 - نژاد كارنيولان یا زنبور بور (Apis Mellifera Carnica) : منشأ آن ، شبه جزیره ی بالکان و کشور اتریش است . از لحاظ ظاهربه نژاد ایتالیایی شباهت دارد ؛ ولی رنگ موهای بدن آن خاکستری متمایل به قهوه ای است .این نژاد بعد از نژاد ایتالیایی از مهم ترين و نیز آرام ترین نژاد های زنبور عسل به حساب می آید .سایر ویژگی های خوب آن ،عدم تمایل به غارت و ساز گاری با هوای سرد زمستان است . تمایل شدید این نژاد به دادن بچه کندو را می توان از معايب آن دانست.
3 - نژاد آلمانی یا زنبورهای سیاه ( Apis Mellifera Mellifica ) : اصل این نژاد در شمال اروپا وجود دارد.رنگ بدن آن سیاهِ تیره است . این نژاد بسیار مهاجم است و نیش می زند.زبان کوتاه این زنبورعیب ديگرآن است؛امّا شرایط سخت زمستان را به خوبی تحمل می کند.
4 - نژاد قفقازی (Apis Mellifera Caucasica ) : منشأ این نژاد کوه ها و دره های قفقاز است. از نظر ظاهر به نژاد كارنيولان شبیه است و لكه های قهوه ای رنگی در اولین حلقه ی پشتی و شکمی آن مشاهده می شود و موهایش خاکستری رنگ است. مهم ترین ویژگی این نژاد این است که بره موم زیادی تولید می کند .این امر کار کردن با آن را،کمی مشکل می کند. به دلیل آن که به « نوزوما » حساس است ،زمستان گذرانی خوبی ندارد . به جابه جایی کارگر ها بین کلونی های مختلف عادت دارد و به غارت كلوني هاي اطراف نیز می پردازد . مشخصّه ی بارز آن خرطوم درازی است که به حدود 7 میلی مترمی رسد . خرطوم در نژادهای دیگر از 2/6 میلی متر بیشتر نيست.
5 - نژاد ایرانی ( Apis Mellifera Meda ) : موطن اصلی این نژاد رشته کوه های البرز است ؛ولی اکنون در قسمت هایی ازخاورمیانه پراکنده می باشد . سه حلقه ی اول روی شکم این زنبورها سیاه و تیره و بقیه ی شکم زرد متمایل به قهوه ای است . این نژاد فعّالیت خوبی دارد ؛حداکثر رشد سالانه ی آن در اردیبهشت و خرداد است .این نژاد بره موم زیادی جمع می کند؛ ولی بره موم آن به اندازه ی بره موم « نژاد قفقازی» نیست. تمایل زیاد به بچه دادن و غارت از عیوب این نژاد است.
در مطالعات انجام شده ؛ از مقایسه ی نژاد بومي ایران « آپيس مليفرا مدا» با نژاد های« ایتالیایی» ، « قفقازی» ، « استارلاين» و « ميدنايت»در يافته اند که جمعیت نژاد ایرانی در اول بهاراز نژاد « قفقازی» سریع تر رشد می کند . رشد جمعیت نژاد ایراني با نژاد « هيبريد استارلاین» هم ردیف و از نژادهای «كارنيولان»، « ایتالیایی» و« ميدنايت» کمترمی باشد ؛ولي در فصل تابستان رشد جمعیت نژاد ایراني از همه کمتر است.ویژگی هایی چون فعّالیت به منظور جمع آوری گرده و رفتار تهاجمی در نژاد ایرانی از همه ی نژادها- به جز نژاد « ایتالیایی» - بیشتراست.
زیست شناسی
دركلوني ممكن است سه نوع زنبور ديده شود: كارگر و ملكه ـ که هر دو ماده اند ـ
و زنبورهاي نـر ـ كه درشت ترند . هر كـدام از این زنـبورها به لحاظ ظـاهري ویژگی های متفاوتی دارند . در زنبور عسـل معمولاً تخم هایی که دارای اسپرم است و عمل لقاح روی آنها صورت می گيرد ،2n کروموزومی شده و به زنبور ماده تبدیل مي شوند . تخم هایی هم که عمل لقاح روی آنها صورت نگرفته ، n کروموزومی و به زنبور نرتبدیل می شوند . تخم زنبور عسل از پوسته ی خارجی، سفیده و زرده تشکیل شده و هسته در داخل زرده قرار دارد .
تخم بعد از سه روز به لارو تبدیل می شود . بدن لارو دو قسمتی است و از سـرسـینه و شـکم تشکیل شده است. مرحله ی لاروی از روز سوم تخم گذاری شروع می شود و تا شش روز ادامه می یابد .تنها هدف این مرحله ، خوردن و بزرگ تر شدن است . بنابراین قسمت اعظم بدن از یک لوله ی گوارشی تشکیل شده که انتهای آن بسته است.
آن 1500 برابر می شود . زنبور نر و ملکه حدود 3000 برابرروز اول لاروی می شوند .
مرحله ی پیش شفیرگی بعد از مرحله ی لاروی و قبل از مرحله ی شفیرگی قرار دارد و مدت آن دو روز است . درپیش شفیرگی که زنبورهنوز به شکل لارو است ، یک مرحله پوست اندازی صورت می گیرد و انتهای لوله ی گوارشی باز می شود . غدد ابریشمی ـ که بعداً به غدد بزاقی تبدیل می شود ـ درآخرین مرحله ی لاروی رشد می کند . این غدد در پیش شفیرگی شروع به ترشح ابریشم می کند . دردو روزی که پیش شفیرگی طول می کشد ، درحجره بسته است .
مرحله ی بعد ، مرحله ی شفیرگی است. مشخصه ی این مرحله نمو و تمایز است . در اوایل این مرحله چشم ها سفید است . پاها، بال ها، ضمائم دهاني و آنتن دراین مرحله شروع به رشد می کنند .
بعد از خارج شدن زنبور بالغ از شفیره ، مرحله ی جدیدی از فعالیت های زنبور شروع می شود .این فعالیت ها به اقتضای سن زنبور، متفاوتند . کار زنبور ملکه،تخم ریزی و بقای کلونی است . زنبور ملکه نقش رهبر را ایفا می کند . زنبور نر فقط در جفت گیری با ملکه شرکت می کند وسایر کارهای کلونی مثل جمع آوری شهد، دفاع از کلونی و . . . بر عهده ی زنبورهای کارگر است. فعالیت زنبور کارگر بعد از خروج از شفیره شامل دو بخش است:
1 - فعالیت های داخل کندو 2- فعالیت های خارج کندو
فعالیت های داخل کندو حدوداً تا بيست روزگی ادامه می يابد و فعالیت های خارج کندو بعد از بيست روزگی آغاز می شود.
فعالیت های خارج ازکندوی زنبور، عمدتاً از سه هفتگی شروع می شود . این فعالیت ها عمدتاً جمع آوری شهد ، گرده ، آب ، بره موم و ... را دربرمی گیرد .فعالیت زنبور کارگر ابتدا با پرواز های جهت یابی و شناسایی آغازمی شود . مدت این پرواز حدود 5 دقیقه و زمان آن معمولاً بعد از ظهراست ؛ سپس به جستجوی آب ، گرده و شهد می پردازد . زنبور برای جمع آوری شهد ، خرطوم خود را داخل گل کرده ، شهد را شناسایی می کند .
زنبورعسل نوزادان خود را اعم از تخم وشفيره درمحدوده ای کروی شكل در کلونی می پروراند . این محدوده را فضاي پرورشي می نامند . معمولاً ملكه اولین تخم را در وسط اين فضا می گذارد و به صورت شعاعي از آن دور مي گردد . به بيان ديگر، بزرگ ترين نوزاد از نظر سنی در وسط اين كره قرار دارد و جوان ترين آنها در قاب هاي كناری است .
به طورمعمول حرارت داخل كندو جهت پرورش نوزادان درحدّ 33 درجه ی سانتي گراد حفظ مي شود . رطوبت مورد نياز هم بين40 تا 50 درصد متغير است . از نظر زیست شناسی، زنبور عسل اجتماعی ترین جانور موجود است . بنابراین نحوه ی ارتباط بین اعضای آن می تواند از اهمیت بسیاری برخوردار باشد .زنبور عسل بیشتر مفاهیم را با رقص و نیز ترشحی به نام « فرومون» به اعضای جمعیت خود منتقل می کند .درمورد رقص های زنبورعسل و« فرومون» به طور مفصل درقسمت رفتار شناسی بحث شده است.
بچه کندو
کلونی های هر چهار گونه ی زنبورعسل به یک شیوه تولید مثل می کنند : (تقسیم جمعیت های بالغ و مهاجرت قسمت های دختری یا بچه کندوها به آشیانه های جدید) . هر بچه کندو یک ملکه ی بارور دارد وحدود بیست و پنج تا هشتاد درصد کلونی اصلی را تشکیل می دهد . به طورمعمول ، کارگران جوان وبیشتر زنبورهاي نر در کلونی اصلی می مانند . چند حجره ی پرورش ملکه نیز در این کلونی وجود دارد .
به طورمعمول ، پس از چند روز یکی از این ملکه ها برسایرملکه ها غلبه کرده ،جانشین ملکه ی مادرمی شود . همچنین ممکن است ، پس از خروج ملكه مادر با جمعيت اول یک یا چند بچه کندوی دیگر نیز از کندو خارج شوند وهر یک کلونی جدیدی تشکیل دهند . به این بچه کندوهای بعدی که ملکه ی باکره و جمعیت کمتری دارند پس بچه (After swarm) گفته می شود . این اصطلاح در مقابل پیش بچه (Prime swarm) یعنی اولین بچه کندویی که ملکه ي بارور دارد به کار می رود .روی هم رفته ، در اين فرآيند ممکن است مواردی بدین قرار در کلونی اتفاق بیفتد : تولید مثلی طبق آنچه در سطر اول این عنوان گفته شده ، مهاجرت بدون تقسیم (فرار بچه کندو) ،جایگزینی ملکه بدون بچه کندو (جانشینی ملکه) و نیز حالت هايی بین این سه پدیده
توليد مثل
پدیده ی تولید مثل کلونی مانند سایر رفتارها ی زنبورعسل تحت تأثیر فرومون هایی است که زنبورها ترشح می کنند . دراصل دو عامل باعث آغاز این روند خواهد شد :
1 - ازدحام بیش از حد جمعیت در داخل کندو ؛ به ویژه روی قاب های پرورش نوزاد
2 - پیری ، از کار افتادگی و یا از دست رفتن ملکه اصولاً برای حفظ و انسجام یک کلونی ، تولید و پخش ماده ای به اسم ماده ی ملکه که از غدد تحت فکی ملکه ترشح می شود در بین کارگران لازم است . هنگامی که ملکه بیش از یک سال داشته باشد ، تولید این ماده کاهش می یابد . همچنین ، اگر تعداد کارگران کلونی بیش از حد افزایش یابد و یا هر عامل دیگری باعث تجمع کارگران بیکار در گوشه ای از کندو گردد ، این ماده کمتر به آن قسمت از جمعیت می رسد .فيلم1
همین مسأله باعث می شود که تولید مثل کلونی آغاز شده وکارگران ،حجره های پرورش ملکه را بسازند . به طورمعمول ، ملکه ی مادرهمزمان با بستن در اولین حجره ی ملکه يعني 9 روز پس از تخمگزاري داخل آن ،از کلونی خارج می شود .حدود یک هفته بعد ، اولین ملکه ی دختر با اتمام دوران شفیرگی از حجره ی خود خارج و پس ازغلبه بردیگر ملکه های باکره ،جانشین ملکه ی مادرمی گردد. ممکن است اولین ملکه ی باکره 8 الی 9 روزپس از خروج ملکه ي مادرـ در صورتی که ازدحام کارگران درکلونی اصلی کم نشده باشد ـ ايجاد پس بچه کند .معمولاً اولین پس بچه ی ملکه ي باکره ازاولین بچه کندو کوچک ترمی باشد ؛ اما درمدت زمانی کمتر از یک سال ، بسیار بزرگ خواهد شد .فيلم2
امکان دارد 3 الی 4 روز بعد کلونی مادردوباره پس بچه بدهد و حتی ممکن است هر روز بچه کندوهای کوچک را خارج کند تا زمانی که علل بچه کندو توسط زنبوردار کنترل و یا خودبه خود متوقف شود . تعداد این بچه ها به گونه ، نژاد و شرایط محیطی زنبورستان بستگی دارد . سرانجام ، در کندوی اصلی یک ملکه جانشین مادر خود می شود . این ملکه 5 الی 6 روز پس از خروج از حجره ، بالغ شده و به منظور جفت گیری آماده ی پروازمی شود . در صورت مساعد بودن شرایط آب وهوایی ، پرواز جفت گیری معمولاًدر وسط یک روزبهاری انجام می شود و حدود 2 ساعت به طول می انجامد .ملکه در طول عمر خود تنها یک بار و با حدود 7 تا 8 نر جفت گیری و اسپرم ذخیره می نماید . ملکه پس از جفت گیری به کندو بازگشته و حدود 3 الی 7 روز بعد ، تخم ریزی خود را آغازمی کند .
تغذیه
مواد مغذی مورد نیاز زنبور عسل همانند اکثر جانوران شامل گروه های غذایی آب، کربو هیدرات، چربی، پروتئین، ویتامین ها ومواد معدنی می باشد . این مواد بیشتر از دو منبع شهد و گرده ی گل ها تأمین می شود . شهد عمدتاً کربوهیدرات و گرده سایر موادّ مغذی را برای زنبور عسل تأمین می کند . ملکه در کلونی ازسایرزنبورها مستثناست ؛زيرا در طول عمر خود از دوره ی لاروی تا پايان عمر از ژله ی رویال تغذیه می کند؛ در حالی که زنبور کارگر و نر تنها در سه روز اول لاروی از اين ماده ی ارزشمند تغذیه می کنند.
آناتومي
زنبور عسل نیز مانند سایر حشرات پوشش خارجی دارد . این پوشش مانند اسکلت عمل کرده ، کار آن قوام بدن و نگه داشتن اعضای داخلی است.اسکلت خارجی از اجزا و حلقه های «كيتيني»ساخته شده که کار آن حفاظت دستگاه های داخلی بدن در مقابل آسیب های مکانیکی و حفظ آب بدن است . اسکلت خارجی با پرده های نازکی از جنس «کوتیکول» به هم متصل است. این پرد ه های نازک نقش مفصل را بین اجزا ایفا می کند. بدن زنبوربالغ از سه قسمت سر، سینه و شکم تشکیل شده است.
سر : سر از دو چشم مرکب، سه عدد چشم ساده، شاخک ها، ضمائم دهانی، مغز و ... تشکیل شده است .
چشم های مرکب بزرگ و شبیه لوبيا ست و در دو طرف و قسمت بالا ی سر قرار دارند .
این چشم ها از تعداد زیادی سلول های شش وجهی ساخته شده که هر کدام به عنوان یک واحد بینایی عمل می کند.
چشم زنبور های نر درشت و به هم متصل است . چشم زنبور ملكه و كارگر از هم فاصله دارد . چشم های ساده در فرق سر و در بین چشم های مرکب به صورت قرینه قرار دارند.
شاخک ها ، زوائد بند بند بوده ، به صورت یک جفت در بین و کنار چشم های مرکب قرار گرفته اند. تعداد بند های شاخک در زنبور نر سيزده و در زنبور کارگر و ملکه دوازده عدد است . بر روی شاخک ها هفت نوع سلول حسی کشف شده که به کمک آنها احساس بویایی، لامسه، حساسیت مربوط به تشخیص درجه حرارت، رطوبت و گاز کربنیک امکان پذير می شود. دهان زنبور از اجزایی تشکیل شده که بدین قرار است:
1 ـ لب بالا 2ـ آرواره های فوقانی 3ـ لب پایین 4ـ آرواره های تحتانی 5 ـ خرطوم 6 ـ زبان
لانه های مومی به كمك آرواره ها ساخته می شوند.
خرطوم از سه جزتشکیل شده که زبان در وسط آن قرار دارد . کار خرطوم مکیدن شهد گل ها، عسل و آب است.
نکته ی مهم درمورد تغذیه ی زنبورها این است که زنبورهیچ چیز را نمی جود ، بلکه می نوشد ؛ یعنی غذای مایع مصرف می کند و اگر غذا جامد باشد، با بزاق آن را مایع می کند، سپس می مکد.
زنبور عسل دو جفت غدد بزاقی دارد ؛ یک جفت آن غدد بزاقی سینه ای است و یک جفت غدد بزاقی سری که به قاعده ی زبان متصل است.غدد بزاقی سینه ای از رشد غدد ابریشمی لارو و غدد بزاقی سری از رشته لوله های بزاقی مرحله ی شفیرگی حاصل شده است . یک جفت غدد شیری وجود دارد که در دوطرف سر و زیر حلق قرار دارد . کار آنها این است که برای تغذیه ی ملکه و لارو های زنبور عسل ژله ی رویال یا شيره ي شاهانه ترشح نمایند .غدد آرواره ای ،داخل سر زنبورهاي کارگر و ملکه قرار دارد ؛اما نوع ترشح آنها در دو نوع زنبور كارگر و ملكه با هم تفاوت دارد .
سینه : از چهار بند تشکیل شده که آخرین بند آن به لحاظ جنين شناسي جزو بند های شکم می باشد . این بند در دوران جنینی به سینه متصل شده است. بند های سینه ای یک قسمت پشتی، یک قسمت شکمی و دو قسمت جانبی دارند . تفاوت بند های شکمی و سینه ای در همین دو قسمت جانبی است که بند های شکمی فاقد آن است .تفاوت دیگر بند های سینه ای و بند های شکمی ، عدم وجود مفصل در بین حلقه ها ست ؛زيرا در بین بند های شکمی مفصل وجود دارد.
به هر حلقه ی سینه یک جفت پا متصل است. بال ها در مرحله ی شفیرگی شکل می گیرند . جنس آن ها از تراشه ی نای است و به بند هاي دوم و سوم سینه وصل می شوند .ترتیب قرار گرفتن رگ بال ها در هرنوع زنبور متفاوت و از مشخصات ژنتیکی هر نژاد است .
بال های جلويی زنبورعسل از بال های عقبی بزرگتر است . بال های عقبی در زمان پروازغیرفعال است و پس از قلاب شدن با بال های جلویی به حرکت در می آید .
زنبور با بال بزرگ حرکت می کند و با بال کوچک جهت خود راتغییرمی دهد . بخش اعظم سینه را عضله ها تشکیل می دهند که دو دسته هستند:
1 - عضله های مستقیم پروازی 2- عضله های غیر مستقیم پروازی
تولید صدا و گرما به همین عضله ها مربوط است.
شکم : 9 حلقه داردكه هفت حلقه ي آن ديده مي شود وحلقه های 8 و 9 زیر حلقه ی 7 قرار دارند و اتاق نیش را تشکیل می دهند.
قسمت اعظم دستگاه گوارش درشکم قراردارد وعسل دان، پیش معده، معده، روده ی باریک، ركتوم و مخرج را شامل مي شود . پس از جمع آوری شهد 3/2حجم شکم را عسل دان تشکیل می دهد .
به همین ترتیب در مواقعی که امکان دفع مدفوع نیست مانند زمستان ، 3/2 حجم شکم با رکتوم اشغال می شود.
دستگاه گوارش از یک لوله تشکیل شده که از دهان شروع و به مخرج ختم می شود. مری از دهان شروع وپس از طی مسيرگردن و سینه به عسل دان متصل می شود. پیش معده پس از عسل دان قرار دارد و در حقیقت نقش دریچه ی هوشمند معده را ایفا می کند . موهاي روی پیش معده محل فیلتر غذا ست.
معده : که s مانند است بعد از پیش معده قرار گرفته ، روده به آن متصل می شود. (روده در انتهای بدن و در محفظه ی نیش به مخرج ختم می گردد.)
کار معده ، هضم و جذب مواد غذایی است و وظیفه ی روده این است که باقی مانده ی زاید مواد غذایی را به خارج از بدن منتقل کند . در محل اتصال روده به معده حدود یک صد عدد لوله ی باریک به نام لوله های «مالپيگي »وجود دارد . وظیفه ی آن ها گرفتن مواد زاید خون و ریختن آن به روده است .
دستگاه گردش خون: دستگاه گردش خون در زنبور به صورت باز ودر سطح پشتي است بدين معني كه لوله اي با دو طرف باز در سطح پشتي شكم وجود دارد كه نقش قلب و آئورت را بازي مي كند و بقيه سيستم باز است . رنگ خون زنبور عسل زرد کهربایی است . وظیفه ی خون ،انتقال مواد جذب شده از لوله ی گوارش به تمام نقاط بدن و دریافت مواد زاید است.
دستگاه تنفس : سیستم تنفس حشرات تراشه ای است .تراشه ها لوله هایی هستند که ازطریق روزنه های تنفسی با خارج بدن ارتباط دارند.زنبور سه جفت روزنه ی تنفسی در دو طرف سینه و هفت جفت دردو طرف حلقه های شکم دارد .
دستگاه عصبی : سیستم عصبی حشرات در سطح شکم قرار دارد . رشته ی عصبی از سر شروع و به انتهای شکم ختم می شود و از یک سری عقده هاي عصبی تشکيل شده که دو به دو به هم چسبیده اند . تعداد این عقده های عصبی 5 جفت است. هر یک از این عقده ها وظیفه ی پردازش و سازماندهی قسمتی از بدن را به عهده دارد . بعضی از آنها تا حدودی مستقل عمل می نمایند؛ ولی پردازش نهایی در مغز انجام می شود .
دستگاه تولید مثل : کل این دستگاه در داخل شکم قرار دارد . بر خلاف دستگاه تولید مثل زنبورهای کارگر، دستگاه تولید مثل زنبورهای نر و ملکه پیشرفته است.
دستگاه تناسلی زنبور ماده شامل یک جفت تخمدان، مجاری تخم و غدد ضمیمه است. هر تخمدان تعدادی « اواريول» دارد . تعداد این اواریول ها در ملکه 170 تا 200 عدد می باشد که در كنترل كيفيت ملكه مدنظر قرارمی گیرد ؛ ولی تعداد آنها در زنبور کارگر 4 تا 8 عدد است وغير فعال می باشد .
بعد از تخمدان «اويداكت» و «واژن» و لوله اي که از كيسه ذخيره اسپرم(اسپرماتيد) به اويداكت وصل می شود ، قرار گرفته است .
نیش : فقط زنبور کارگرو ملكه از آن بهره مندند . نیش از یک میله ، تعدادی غدد زهر سازو ضمیمه و یک کیسه ی زهر تشکیل شده که بر روی میله ی آن حدود 15 تا 16 خار وارونه وجود دارد . این خار ها روی نیش ملکه وجود ندارد و همین امر باعث می شود که ملکه بعد از نیش زدن زنده بماند.فيلم 2
زنبور عسل برای نیش زدن ، باید بدن خود را 90 درجه بچرخاند . بنابراین زنبور هایی که از مزرعه می آیند و عسل دان آنها پر است، نمی توانند نیش بزنند. بیشتر محصول زهر از زنبور های 12 تا 16 روزه و نیز زنبورهای بچه کندو به دست می آید ؛ ولی معمولاً زهر زنبور را از دو هفتگی تا 40 روزگی استخراج می کنند.
غدد موم ساز نیز در سطح زیرین شکم و بین حلقه ها ی4 تا 6 قرار دارند.
رفتارهای زنبور عسل
1 - رفتار غارت (Robbing)
معمولاً اين رفتار در فصل كاهش جريان شهد( اواخر تابستان )یا بعد از برداشت محصول رخ می دهد . اگر در زنبورستان کندوهای زنبور عسل با قدرت های متفاوت وجود داشته باشند ، کندوی قوی به غارت کندوی ضعیف تحریک می شود؛ این رفتار در انتقال بیماری ها بسیارمؤثر است .
2 - رفتار تهویه (fanning)
این رفتار در دو حالت انجام می شود :
1 - برای تنظیم درجه حرارت 2 - برای پخش فرومون که مهم ترین آن « فرومون نازانف» است .
3 - رفتار دفاع (Patrolling)
دفاع زنبور عمدتاً برای محافظت از کلونی است. این رفتار حتی در زنبورهای تنها که زندگی اجتماعی ندارند نیز دیده می شود. تعداد زنبورهایی که از کلونی دفاع می کنند درهر فصل متغيّراست و با جریان شهد رابطه ای مستقیم دارد.هر چه جریان شهد بیشترباشد زنبور بيشتر به آن سرگرم مي شود و رفتار تهاجمي کمتری خواهد داشت . زنبورعسل حداکثر تا فاصله ی 140متر از كندو ،از خود رفتار دفاعی نشان می دهد .
در حالت دفاعی ، ماده ای به نام «ایزوفنیل استات» نقش دارد . وقتی این ماده از نیش و ضمائم آن خارج شود در محیط پخش می شود . سایر کارگرها را تحریک می کند که نیش بزنند . حوزه ی تأثيراین ماده در فاصله ي يک تا ده متری اطراف کلونی است.
4 - رفتار ترشح موم
این رفتار برای ساختن شان هاي كلوني است . به منظور مديريت و جهت دادن به اين رفتار زنبور عسل در موقع مناسب به کلونی پایه ی مومی می دهند . به موقع دادن پایه ی مومی به کلونی از وحشي بافي قابها جلوگيري مي كند ودر بازدهی زنبورداری تأثیر مثبت دارد. هر کلونی قوی معمولاً سالانه تا 400 گرم موم تولید می کند .
5 - رفتار برقراری ارتباط
این رفتارمعمولاً بیشتر با رقص نمود می يابد؛ ولی فرومون ها و حتی صداهای مختلف در برقراری ارتباط بین زنبورها مؤثرند .
زنبور هنگام رقص به سه عامل توجه می کند :
الف- موقعیت خورشید ؛ ب- موقعیت شهد ؛ پ- موقعیت کندو
زنبور با رقص خود سه مفهوم را انتقال می دهد : جهت، فاصله و منظور از سفر(میزان ارزش منبع شهد با شدّت حرکت شکم زنبور مشخص می شود) .در عرض نیم ساعت حدود شصت درصد زنبورها متوجه ي این اطلاعات می شوند .
دو نوع رقص در زنبور دیده می شود:
1 - دايره اي كه براي انتقال اطلاعات مربوط به سوژه اي كه در فا صله كمتر از 100 متر قرار دارد به كار مي رود
2 - رقص به شكل هشت لاتين (8) كه در مورد مسافت بيش از 100 متر انجام مي شود .
فرومون ها :
مواد شیمیایی هستند که غدد آنها را تولید می کنند و به بیرون ازبدن حیوان ترشح می شوند . این فرومون ها وقتی به حیوانات دیگراز همان گونه می رسند پیامی را انتقال می دهند. این پیام ها ممکن است از طریق هوا ، غذا و یا تماس با شاخک ها منتقل شوند . فرومون ها اگرچه به وسیله ي غدد ترشح می شوند اما هورمون نیستند . هورمون ها در داخل بدن ترشح می شوند و اطلاعات را فقط در داخل بدن منتقل می کنند . زنبورهای عسـل نسبت به سایر حیوانـات ، فـرومون های شناخته شده ي بیشتری تـولید می کنند . این فرومون ها معمولاً فقط از کربن ،هیدروژن و اکسیژن تشکیل شده اند . ترکیب شیمیايی آنها نسبتاً ساده است . وزن مولکولی آنها پایین و بین 80 تا 300 می باشد .
اکثر فعالیت های زنبور عسل با فرومون ها هدایت می شود و زندگی اجتماعی زنبور عسل وابسته به آن است . فرومون ها را از نظر کاربرد به دو گروه داخل کندو و خارج کندو تقسیم می کنند . از مهم ترین فرومون هایی که در خارج کندو استفاده می شود می توان به جذب کننده های جنسی ، فرومون های هشداردهنده ، ترشح غدد نازانف و آنهایی که در جمع کردن زنبورهای بچه کندو به کار می روند اشاره نمود .
فرومون های اعلام خطر، برای دفاع از آشیانه ، لاروها و ذخایرعسل و گرده در برابر دشمنان به کار می روند . این فرومون ها توسط دستگاه نیش و غدد آرواره ای تولید می شود .آنها باعث هوشیاری زنبورها ، خبر کردن کلونی ، علامت دادن به نشانه ی حمله ی دشمن می شوند و زنبورها را تحریک می کنند تا نیش بزنند .
هنگامی که زنبورهای نگهبان سوراخ پرواز از وجود دشمن با خبر می شوند ، شکم خود را بالا می برند و نیش را بیرون می آورند که گاهی اوقات قطره ای زهر از آن می چکد . زنبورها در این حالت به منظور انتشار این فرومون ، شروع به بال زدن درجا می کنند . این امر باعث ایجاد وضعیت تهاجمی در سایر زنبورها می شود .درنتیجه زنبورها به هر چیزی در نزدیکی کندو مخصوصاً اگر سیاه و متحرک باشد و یا بوی پستانداران را بدهد حمله می کنند .
ترکیب اصلی فرومون های هشداری ،« ایزوفنیل استات »است که تا 5 دقیقه پس از نیش زدن از کیسه ی زهر بر جای مانده بر روی بدن پستاندارهدف ، آزاد می شود . این ماده یک واکنش سریع را ایجاد می کند .
بیشتر زنبورداران پی برده اند که بوی فرومونهای هشداری را می توانند با دود خنثی نمایند . زنبورهای دود داده شده حمله نمی کنند بلکه با عقب نشینی بطرف کندو عسلدانشان را پر از عسل می نمایند .
دومین فرومون هشداری ،« 2 هپتانون » است که از غدد آرواره ای کارگران ترشح می شود .تأثیراین فرومون به مراتب کمتر از ایزوفنیل استات است و بیشتر برای حشرات مهاجم به کار می رود .
بیشتر زنبورداران پی برده اند که می توانند بوی فرومون های هشداری را با دود خنثی نمایند . زنبورهایی که دود را حس کرده اند حمله نمی کنند بلکه با عقب نشینی به طرف کندو ، عسل دانشان را پر از عسل می نمایند .
یکی دیگر ازفرومون های مهم زنبور عسل ، فرومون «نازانف» است که فقط توسط زنبورهای کارگر در موارد : علامت گذاری منبع آب ، ورودی کندو و نیز به عنوان عاملی جهت گردآوری زنبورها به طرف خوشه ي بچه کندو ترشح می شود .البته ترشح غدد آرواره ای ملکه درهماهنگی حرکت دسته جمعی بچه کندو نیز مؤثر است .غده ی نازانف درقسمت پشتی حلقه ی هفتم شکم و زیر آن قرار دارد . این غده با خم کردن شکم دیده می شود .ثابت شده است که ترکیب های مختلف مربوط به بوی کلونی، بازگشت زنبورهایی را که به دنبال شهد رفته بودند در پي داشته و هدایت آن ها را به داخل کندو تسهیل می نماید .اين بوهای مؤثر مانند شـان خالی ، عسـل، گـرده ، بـره موم ، مـوم خالص زنبور عسل ، ملکه ، زنبور نرو کارگرهای زنده ، کارگرهایی که به تازگی کشته شده اند و کلیه ی موادی که همراه کارگران وارد کندو می شود و همچنین فرومون صناعی نازانف می باشد .
6 - رفتار تولید مثل یا بچه کندويا ازدياد خارجي كلوني (Swarming)
کلونی زنبور عسل معمولاً در ماه های اردیبهشت و خرداد به تکثیر خارجی خود می پردازد . به عبارت دیگر، یک کلونی با افزایش جمعیت خود ، به دو یا تعداد بیشتری کلونی تقسیم می شود .
دراين دو ماه طی فرایندی پیچیده که عمدتاً تحت تأثیر فرومون های ملکه است ، کارگران اقدام به ساخت تعدادی حجره ی ملکه نموده و ملکه داخل آنها تخم می گذارد.
هم زمان با طي دوران لاروي ملكه هاي جوان ، ملكه ی مادر ابتدا تخم گذاری را کاهش می دهد و بعد از چند روز آن را قطع می کند . سپس قبل از باز شدن در اين حجره ها ، ملکه با حدود 30 تا 70 درصد کارگرها کندو را ترک می کند . این رفتار بیشتر موقعی رخ می دهد که تعادل بین جمعیت و فضای داخلی کندو ازبین رفته باشد و اين عدم تعادل ، موجب ازدیاد جمعیت خارجی شود.
در کندوی سابق نیز، ملکه ها پس از خروج از حجره های خود و طی نمودن دوران دگردیسی با یکدیگر رقابت می کنند و سرانجام یکی از آنها به عنوان ملکه ی جدید پذیرفته می شود . این ملکه ی جدید پس از جفت گیری تخم ریزی خود را آغاز می نماید . دربرخی از موارد دو یا چند ملکه ی باکره باقی می ماند و هریک با تعدادی از اعضای جمعیت ها همانند مادر خود ،کندو را ترک و محل جدیدی را برای خود انتخاب می کند . این بچه کندوها را که ملکه ی نابارور دارند« پس بچه» می گویند .
در کندوی سابق نیز، ملکه هاي جوان پس از خروج از حجره های خود و طی نمودن دوران دگردیسی با یک دیگر رقابت می کنند و سرانجام یکی از آنها به عنوان ملکه ی جدید پذیرفته می شود . این ملکه ی جدید پس از جفت گیری تخم ریزی خود را آغاز می نماید . دربرخی از موارد دو یا چند ملکه ی باکره باقی می ماند و هریک با تعدادی از اعضای جمعیت ها همانند مادر خود ،کندو را ترک و محل جدیدی را برای خود انتخاب می کند . این بچه کندوها را که ملکه ی نابارور دارند « پس بچه» می گویند .
7 - رفتار تنظیم حرارت
این رفتار عبارت است ازدرجا بال زدن کارگران که به آن رفتار تهویه(fanning) می گویند . آوردن آب به داخل کندو وجریان دادن به هوای ورودی از دریچه ی سوراخ پرواز نیز از دیگر رفتارهای تنظیم حرارت است .
بیشتر شهد در درجه حرارت 25 - 36 درجه ی سانتی گراد وارد کندو می شود . اگر درجه حرارت از 36 تا 38 درجه ی سانتی گراد بیشتر باشد ، رفتار تهویه و سرد كردن کلونی شروع می شود . رطوبت كندو معمولاً بين 40 تا 50 درصد متغيرمي باشد .نوزادان در حرارت 33 - 35 درجه پرورش می يابند . موم درحرارت 33 - 36 درجه ترشح می شود . حرارت داخل خوشه 29 درجه است و جفت گيري معمولاً در حرارت بین 16 - 24 درجه صورت می گیرد . زنبورها در 14 درجه شروع به خوشه بستن می کنند و در 10 درجه ، دیگر پرواز نمی کنند و نیز در 5 درجه میل به تحرک را از دست می دهند .
اگر زنبور دردمای صفردرجه ازخوشه جدا شود، می میرد و در2- درجه یخ می زند. زنبور در دمای 3 تا 4 درجه که دمای يخچال است ، 2 تا3 روز به طور غیر فعال زنده می ماند .
8 - رفتار جستجو گری و جمع آوری گرده و نوش
زنبور عسل در همه ی فعالیت های خود صرفه جو است و با محاسبه ی دقیق زمان باز شدن گل ها ، وقت و انرژی لازم را برای جمع آوری شهد و گرده تعیین می کند . رفتار جستجو گری از 21 روزگی شروع می شود و 3 تا 4 روز طول می کشد . زنبورحدود 20 روز روی گل های باز شده کار می کند . حدود 25 درصد جستجو گران کلونی ، گرده و 50 تا 60درصد آن ها شهد و بقیه مخلوطی از این دو را به کندو می آورند . زنبور عسل در رفتار جستجو گری حدود مکانی و زمانی خاصی را رعایت می کند . حدود زمانی را گل ها تعیین می کنند و حداکثر حدود جغرافیایی معمولاً به شعاع 6 کیلومتر از کندو می رسد . این محدوده در شرايط استثنایی بیشتر است.
زنبور به زمان گل دادن و باز شدن گل ها در طول روز، زمان ترشح بیشترين مقدار شهد و غلظت آن توجه دارد . از بین عامل زمان ترشح بیشترين مقدار شهد و غلظت ، زنبور غلظت را انتخاب می کند .
زمان لازم برای رسیدن به گل یا فاصله ی گل از کندو مهم است . سرعت زنبور عسل در شرایط معمولی حدود 24 کیلومتر در ساعت است ؛ بنابراین مشخص است این فاصله هرچه کمترباشد بهتر است .
کارگرهایی که روی گل مورد نظر می نشینند ، ماده اي از خود ترشح می کنند تا سایر کارگرها به سوی آن گل نیایند ؛ در نتیجه بازده ی زنبور بالا می رود ؛ به خاطر این که یک گل تا مدتي بدون فايده ملاقات شود .
کارگران جستجوگر شهد معمولاً فقط روی یک نوع گل فعالیت می کنند وتا زمانی که آن نوع گل وجود دارد به سراغ گل های دیگر نمی روند . این رفتار زنبور عسل که به اصطلاحاً رفتار تک گلی نام دارد ، در گرده افشانی گیاهی از ارزش بالایی برخوردار است .
هر زنبور برای جستجوی گرده 6 تا 180 دقیقه وقت صرف می نماید . زنبور به 8 تا 100 گل پرواز می کند و حدود 12 - 29 میلی گرم گرده را با خود به داخل کندو می آورد . زنبور این کار را 6 تا 47 مرتبه در روز انجام می دهد.
سفر زنبوربرای جمع آوری شهد نیز، 15 تا 20 دقیقه طول مي كشد و به 1 تا 1400 گل پرواز می کند . در هر سفر 25 تا 70 میلی گرم شهد به داخل کندو می آورد. این کار را 6 تا 14 مرتبه در روز تکرار می کند.
9 - رفتار تخته ي رختشويي( Wash Board)
در این رفتار ، زنبورها روي ديواره ی خارجي كندو به دنبال يک ديگرساكن مي ايستند وحركتي ندارند . دلايل اين رفتار نا شناخته است.
اصول زنبورداری لانگستروت
در زنبورداری اصول اولیه ای وجود دارد که یک زنبوردار ماهر باید آنها را بداند این اصول عبارتند از :
1 - زنبورهای عسلی که عسل دانشان با عسل پر شده ، هرگز تمایلی به حمله کردن از خود نشان نمی دهند .
2 - با تحریک کردن زنبورهای عسل برای پذیرفتن شربت ، آنها همیشه آرام تربیت می شوند.
3 - هنگامی که زنبورهای عسل با دود ، صدای بلند یا ضربه برکندوهایشان وحشت زده می شوند ، بیشتر تمایلشان را به نیش زدن ازدست می دهند .
4 - زنبورهای عسل از حرکات سریع در اطراف کندویشان بیزارند ، مخصوصاً هر حرکتی که شان هایشان را تکان دهد .
5 - زنبورها ازبوهای آزاردهنده ی عرق حیوانات وهوای تنفسی بد بوی انسان ها تنفر دارند .
6 - زنبوردار همه ی سودش را از ذخایر جمعیت هایش به دست می آورد که این ذخایر در اوایل بهار زیاد و سالم است .
7 - در مناطقی که منابع گیاهی فقط برای دوره زمانی کوتاهی ، زیاد است ، بیشترین محصول عسل به وسیله ی توسعه ی ملایم جمعیت ها تأمین می شود .
8 - توسعه ی تدريجي کلونی ها درهریک از فصل ها و دریک مدت طولانی ، بهترین ، ایمن ترین و ارزان ترین شیوه ی مدیریت زنبورداری است .
9 - کلونی هایی که ملکه ی خود را ازدست داده اند ، به وسیله ی حشرات موذی یا زنبورهای غارتگر ازبين ميرود .
10 - تکثیر کلونی ها باید به فصلی که زنبورها عسل را ذخیره می کنند ، محدود شود و هنگامی که منابع گیاهی کمیاب است ، باید بیشترین تمهیدات جهت پیشگیری از غارت به کار گرفته شود .
لوازم زنبورداری
همان گونه که در بخش قبلی بیان شد ، زنبورداری کمترین تجهیزات ، فضا و تأسیسات را نیاز دارد و با ساده ترین امکانات انجام می شود ؛تعدادي از لوازم مورد نیاززنبورداری عبارتند از :
كندو : به محل زندگي ، زاد و ولد و ذخيره كردن عسل و گرده مي گويند. زنبوردرداخل كندو به پرورش نوزادان، ذخيره كردن عسل و گرده مي پردازد .
بخش های ساختمانی كندوهاي فعلي (لانگستروت ) بدین قراراست :
1 -كف كندو :عبارت است از تخته ی مسطّحي كه خود از چند تخته ی چوبي با پوششی ازيك ورقه ی تخته ی سه لا ساخته شده است .در ايران ، كف كندو به بدنه ی كندو متصل است ؛اما در بسياري از كشورها، كف از بدنه ی كندو جدا مي گردد . تخته ی پرواز نيز در امتداد كف كندو با شيبی ملايم به سمت خارج قرار دارد.
2 - بدنه : از چهارديواره ي چوبي تشکیل شده كه به طورقائم به هم متصل هستند . از قسمت پایين به كف محدود است وگنجايش 10 قاب را دارد . در يك طرف بدنه سوراخ پرواز و درطرف ديگر آن دريچه ي تهويه تعبيه مي شود.
3 - سقف یا در كندو: به ابعاد 5/41 در 5/50 سانتي متر ، با پوششي از عايق رطوبتي .
4 - قاب : از چارچوبي ساده به اضلاع 5/22 در48 سانتي مترساخته می شود.
ورق موم : ورق موم را هم درون قاب می گذارند تا زنبورهای کارگر، حجره ها را روی آن بسازند . بعد از ساخته شدن دیواره ها روی پایه های ورق موم ، به کل آن ، شان می گویند .
طبق : طبق مانند کندو است ؛امّا دو طرف بالا و پایین آن باز می باشد و معمولاً از آن برای ذخیره ی عسل استفاده می شود . طبق و کندو هر کدام 10 قاب دارند .
شبکه ی ملکه : صفحه ای مشبک است با سوراخ هایی که فقط زنبورهای کارگر می توانند از آن عبور کنند ومعمولاً برای محدود کردن ملکه در قسمتی از کندو به کار می رود .
کلاه توری : برای جلوگیری از آسيب نیش زنبورها مورد استفاده قرار می گيرد.
کلاه توری : برای جلوگیری از آسيب نیش زنبورها مورد استفاده قرار می گيرد.
دستکش: در شروع کار زنبورداری بهتر است از نوع چرمی با آستین پارچه ای باشد ؛ اما زنبور دارهاي حرفه اي ترجيح مي دهند از آن استفاده نكنند .
دودی : وسیله ای است که به هنگام بازديد ازکندو برای آرام کردن زنبورها استفاده می شود . با توليد دود و پخش آن روي جمعيت ، زنبورها كمتر نيش می زنند .
اهرم : وسیله ای است که برای جدا کردن قاب ها از هم ، برداشتن سقف يا سر کندو و خارج کردن قاب ها از کندو به کار می رود .ازاين وسیله می توان برای تراشیدن موم و بره موم اضافی چسبیده به دیواره ی کندو نيز استفاده كرد .
برس: وسیله ای برای ریختن زنبورها از روی قاب به داخل کندو ست. به جای برس می توان از پر مرغ یا پرغازهم استفاده کرد.
تله ی گرده گیر: وسیله ای است برای جمع آوری گرده از پاهای زنبور در هنگام بازگشت به کندو .
ظروف غذا خوری : برای غذا دادن به زنبورها به کار می روند و انواع مختلفی دارند که عبارتند از:
1 - غذا خوری سطلی : این غذا خوری از یک سطل پلاستیکی تشکیل شده که روی در آن سوراخی تعبیه شده است . دهانه ی این سوراخ با توری سیمی سوراخ ریزی پوشیده شده است . برای استفاده از این غذا خوری ، باید یک طبقه ی خالی روی کندو گذاشت و پس از بستن درسطل پر از شربت،آن را در طبقه ی بالای کندو به صورت وارونه قرار داد . به علت غلظت بالای شربت،شربت از سوراخ های توری عبور نمی کند؛ درحالی که زنبورها قادر خواهند بود با خرطوم خود از آن تغذیه کنند .
2 - غذا خوری کیسه ي پلاستیکی : یک کیسه ي پلاستیکی زیپ دار نیز می تواند غذا خوری خوبی برای زنبورها باشد.شربت در داخل کیسه قرار داده می شود وکیسه در بالای قاب قرارمی گیرد . به وسیله ی یک تیغ یا چاقوی تیز، شکاف هایی در وسط قسمت فوقانی کیسه ایجاد می شود . سرعت تغذیه ی زنبورها به طول و تعداد آنها بستگی دارد . این شکاف ها به زنبورها این امکان را می دهد تا بدون این که غرق شوند ، شربت داخل کیسه را مورد مصرف قرار دهند .
3 - غذا خوری قابی : این غذا خوری از یک قاب تشکیل شده است که داخل کندو قرار می گیرد . دو طرف این غذا خوری تا نیمه با تخته ي فیبر پوشیده شده و با سریشم تمامی درزهای آن گرفته شده است تا شربت نتواند ازمنافذش خارج شود .اين شربت خوري بين قاب ها قرار مي گيرد و جهت جلو گيري از غرق شدن زنبورها ، توري فلزي به شكل اوريب داخل آن مي گزارند .
4 - غذا خوری ثقلی : پایه ی این غذا خوری از راه سوراخ پرواز وارد کندو می شود و مخزن آن در خارج کندو قرار می گیرد . به تدریج که زنبورها شربت موجود در مجرای پایه را می خورند،شربت مخزن وارد مجرای پایه می شود. این غذا خوری هیچ مشکلی برای عبور و مرور زنبورها از سوراخ پرواز ایجاد نمی کند .